Vrije Universiteit Brussel

 

Academische inteelt of wetenschappelijk schouderklopje?

Doden, acteurs, sporters: tegenwoordig kan iedereen een eredoctoraat krijgen. 'Ik erken: de publiciteit is mooi meegenomen, maar aan alle kandidaturen gaan lange discussies vooraf', zegt rector Paul De Knop.

'De oorkonde hangt in mijn bureau. En het mooie hermelijntje en de toga draag ik nog bij officiŽle gelegenheden.' Wivina Demeester (CD&V) noemt het een van de fijnste erkenningen van haar carriŤre: het eredoctoraat uitgereikt door de KU Leuven in 2006. 'Ik kreeg later ook een ereteken van de Vlaamse Gemeenschap, maar op de universitaire bul ben ik toch het fierst. Tijdens de uitreiking zat ook gewezen premier Wilfried Martens in de zaal.' De politica staat in een lange lijn van prominenten die de voorbije anderhalve eeuw een eredoctoraat overhandigd kregen van een Vlaamse universitaire instelling - samen met ongeveer 1.200 anderen, sinds het begin van het gebruik in 1881.

En dat lijstje wordt ieder jaar langer. Ter ere van haar patroonsfeest deelt de KU Leuven vandaag nog vijf exemplaren uit, onder anderen aan Peter Bouckaert, de Belgisch-Amerikaanse mensenrechtenactivist. Ook de universiteiten van Antwerpen en Gent lauweren volgende maand elf laureaten, elk toevallig ook een choreograaf: Sidi Larbi Cherkaoui en Alain Platel.

En de VUB? Die doet niets. Toch niet dit jaar. 'Bij ons gaat het om een tweejarig systeem', legt rector Paul De Knop uit. 'Te veel prijzen uitdelen doet de waarde ervan dalen. Terwijl het nochtans om een nuttige traditie gaat.'

Boven het maaiveld

Volgens de officiŽle uitleg dienen eredoctoraten om wetenschappers in een bepaalde discipline te huldigen, te fÍteren. 'Zie het als een schouderklopje', zegt De Knop. 'Want zoveel manieren om iemand en zijn verdiensten in de verf te zetten, bestaan er niet. En al zeker niet in een bijzonder concurrentiŽle omgeving. Het is de erkenning van een uitzonderlijke passie, van een man of vrouw die boven het maaiveld uitsteekt en excelleert.'

Het Gentse studentenblad Schamper ziet dat anders: in een vlammend editoriaal enkele jaargangen geleden werd de praktijk plastisch omschreven als 'academische inteelt' en een 'intellectuele soixante-neuf onder professoren'. De kritiek luidde dat eredoctoraten het gevoel van ons-kent-ons versterken en dat ze louter dienen om 'schulden te vereffenen, oude vriendschappen te eerbiedigen en banden aan te halen'. Die sfeer van oude-jongens-krentenbrood culmineerde in 2013, toen Antwerpen een gezamenlijk eredoctoraat gaf aan de vier rectoren van de andere Vlaamse universiteiten. Een bevreemdend, wereldvreemd signaal, vonden velen.

Nochtans gaat aan elke benoeming een strenge en lange procedure vooraf, wordt uit verschillende hoeken verzekerd. Eerst stelt de faculteit of wetenschappelijke groep een longlist samen, en na veel intern discussiŽren, gelobby en schrappen blijft uiteindelijk ťťn naam over. Daarna gaat de kandidatuur naar de Academische Raad met de decanen en pas in derde instantie, als de raad van bestuur zijn zege uitspreekt, krijgen de gelukkigen een telefoontje van de rector.

'Wie niet kan opdagen, krijgt de prijs trouwens niet', zegt De Knop. Hij benadrukt dat 'de keuze steeds op basis van stevige wetenschappelijke discussies verloopt' - van eredoctoraten te koop aangeboden, zoals in Groot-BrittanniŽ, voor - omgerekend - 38.500 euro, is geen sprake.

Dode krijgt eredoctoraat

Het gebeurt zelden dat iemand het aanbod weigert. Tenzij die Oprah Winfrey heet, tot ergernis van de VUB. Of Leonard Cohen, die vriendelijk bedankte voor een Gents lintje. Of de wetenschappers Mitchell Feigenbaum en Frits Stukli, die per brief de Koninklijke Militaire School inlichtten niet langer geÔnteresseerd te zijn in de erkenning, omdat het instituut eraan dacht ook de omstreden Congolese president Joseph Kabila te vieren.

Sommigen verliezen daarentegen hun doctoraat, zoals Bill Cosby. Twee christelijke universiteiten vonden de seksschandalen rond de zwarte komiek te grotesk en schrapten recent zijn naam uit de annalen. Universiteiten grijpen de viering (soms) ook aan om een maatschappelijk statement te maken. Of een persoon te bedanken voor bewezen maatschappelijke diensten. Zoals Wivina Demeester, die in de tweede helft van de jaren tachtig - 'een zeer moeilijke periode' - als staatssecretaris voor Gezondheidszorg een aidsbeleid op poten zette, en wetgeving over orgaantransplantatie uitrolde.

De VUB eerde vorig jaar zelfs een dode, de in 1984 overleden Willy Peers die als gynaecoloog streed voor het recht op abortus. En in 2013 kregen alleen maar vrouwen het hoogste saluut. 'Een bewuste keuze', verduidelijkt De Knop. 'Ik zet me al jaren in voor meer diversiteit aan de universiteit. Op die manier kon ik de boodschap breed uitdragen. Enkel de Vrouwenraad maakte bezwaar.'

Een van die vijf gekroonden was toptennisster Kim Clijsters, een kandidatuur die de nodige ophef veroorzaakte, zowel in als buiten de Brusselse campus. Een platte publiciteitsstunt, hekelden criticasters, uitholling van de eerbiedwaardige traditie, van het prestige ervan. Kritiek die ook Eddy Merckx te verduren kreeg, en al de andere bekendheden, beroemdheden en internationale sterren, gaande van Bob Geldof, Patrick Stewart, Kofi Annan tot de mediagenieke Jan Hoet en Panamarenko.

De Knop: 'Ik geef toe: bij sommige keuzes komt inderdaad een stukje publiciteit bij. Maar waarom zou een sporter of kunstenaar minder waard zijn dan een wetenschapper, als die ons land internationaal op de kaart zet?'

Eredoctor in de Thuisloosheid

De meeste commotie riep het eredoctoraat op van prins Filip in 2002. Personeel en studenten van de KU Leuven reageerden furieus. Op de dag van de ceremonie deelden militanten van de N-VA als protest tegen die 'academische dwaling' gratis eredoctoraten uit aan omstanders. Bijna vijftien jaar later blijft Andrť Oosterlinck, destijds rector, achter zijn keuze staan. 'Alle instellingen geven staatshoofden, koningen en prinsen eredoctoraten. De monarchie staat in voor een vredevol samenleven tussen Vlamingen en Walen, en dat blijft een belangrijke verdienste. En wat veel mensen schijnen te vergeten: de vroegere vorsten hebben altijd het wetenschapsbeleid gesteund.

De huidige koning, die een goed parcours aflegt, weet bijvoorbeeld veel over filosofie en ondersteunt zoals zijn voorgangers de wetenschappelijke wereld.' Ook de academische huldiging van Jan Decleir kon op weinig sympathie rekenen in Vlaams-nationalistische hoek. Zo noemde ' t Pallieterke zijn verheffing 'om te lachen'. Dat de rasacteur bij aanvang van zijn dankwoord grapte dat hij niet wist of het om een grap of een vergissing ging, hielp ook niet.

Inflatie van het gebruik?

De Nederlandse schrijver Jeroen Brouwers dreef de spot ten top toen hij in 1998, tijdens een literair onderhoud in ons land, een nep-eredoctoraat kreeg van de zogezegd pas opgerichte universiteit van Kessel-Lo. Voortaan mocht hij zich 'Doctor Honoris Causa van de Thuisloosheid' noemen, maar ook: 'Koning Orpheus van Zutendaal, hogepriester van het verzonkene, absolute vent en absolute vorm... Ereprofessor in de bloemenkunde, meester van de zonsondergangen, ontvoogder van de Vlaamse Gemeenschap, revisor van de revisoren, schatbewaarder van het niets...'

Alle gekheid op een stokje: Oosterlinck vindt wel dat echte topwetenschappers in het recente verleden te weinig beloond werden. 'En met topwetenschappers bedoel ik onderzoekers een Nobelprijs waardig. Ikzelf drukte bijvoorbeeld de kandidatuur door van Gerard 't Hooft, ondanks de weerstand in de faculteit. In 1996 kreeg ik mijn gelijk toen de Nederlandse sterrenkundige de hoogste onderscheiding in Zweden mocht ontvangen. Een universiteit moet op dat punt koploper spelen. Want een eredoctoraat toekennen aan iemand die de Nobelprijs al won, is makkelijk.'

De Standaard, 10 februari 2016


©2016• Paul De Knop • Pleinlaan 2 - 1050 - Brussel • Tel.: +32 (0)2 629 21 40 • rector@vub.ac.be